Hego Euskal Herriko herritarren eta familien errentaren erradiografiak oparoa baina gorabeheratsua dan herriaren hezurdurea erakusten deusku. Estadu osoan, gure lurraldea mapa ekonomikoaren goialdean kokatuten da; izan be, Euskal Autonomia Erkidegoa eta Nafarroa dira Estaduko aberastasun handiena daben lurraldeen artean dagozanak, bataz besteko errenta personalak (19.500 euro) nabarmen gaindituten dau Espainiako batazbestekoa.
Espainiako Estatistika Institutuaren arabera (Familien Errentaren Banaketaren Atlasa, 2024), EAE Estatuko sailkapenaren buru da, 20.279 euroko errenta personalagaz, Madril (18.856 euro), Balear Uharteak (18.854 euro) eta Kataluniaren (17.477 euro) aurretik. Nafarroak, bestalde, bosgarren postuari eusten deutso, baina batazbestekoaren gainetik, 16.941 eurogaz.
Halanda be, itxurazko oparotasun horren azpian, errenten banaketak lurraldeen, eskualdeen, herrien eta auzoen arteko kontraste handiak daukazala agerian ixten dau. Erreportaje honek, aberastasunaren itzalean ostonduten diran Hego Euskal Herriko errentaren arrakalak eta bilakaera aztertuko dauz, datuen, adituen eta lekukoen bitartez.
Jon Bernat Zubiri EHUko Lan Harreman fakultadeko Ekonomia Aplikatuko irakasleak azaldu dauanez, errenta personala norbanako batek urte osoan zehar jasotako errenta guztien batuketea da, hau da, jasotako soldata, etekinak eta interesak, besteak beste. Edozelan be, bataz bestekoa dan heinean, adituak nabarmendu dau errenta altuek “asko” igoten dabela aldagai hori.
Gipuzkoa da errenta personalaren buru Hego Euskal Herrian, 2023ko batezbestekoa 19.619 eurokoa izan zan (lurralde- eta udal-mailan eskuragarri dagoan atzen datua). Ondoren, Bizkaia (18.738 euro) eta Araba (17.806 euro) dagoz.
Arabari jagokonez, Bernatek nabarmendu dau “bi Araba” dagozala, Gasteiz dalako lanpostu industrialaren pisu handiena daukan uriiburua, baina, Lautadaz kanpoko Arabako biztanle guztiak lehen sektorearen menpeko eskualdeetan bizi dirala, eta ondorioz, “atzean” geldituten dirala, errentaren ikuspegitik.
Eskualdeka, aldeak nabarmenagoak dira. Plentzia-Mungia dago sailkapeneko buruan, 20.697 eurogaz; beste muturrean, barriz, Nafarroako Erribera, 14.183 eurogaz.
Lau eskualdek bakarrik gaindituten dabe bataz besteko 20.000 euroko errenta personala: Plentzia-Mungia, Debagoiena, Donostialdea eta Gorbeialdea. Horreei begira, ekonomian adituak nabarmendu dau eskualde horreetan kapital-errenta altuagoak dabezala. Izan be, Debagoiena kenduta, enplegu- eta soldata-datuak ez dira onak hiru eskualde horreetan: “Kontua da klase altuko bizilagun gehiago dabezala, eta euren akumulazino gaitasunaren ondorioz errenta personal altuagoa dagoela bataz beste”.
Errenta personal handiena daukien udalerriak
Udalerriei jagokienez, Laukiz (25.434 euro) da gurean batez besteko errenta pertsonal handiena daukan 1.000 biztanletik gorako udalerria, eta haren atzetik datoz Getxo (24.626 euro), Maruri-Jatabe (24.145 euro) eta Loiu (23.145 euro), guztiak Bizkaikoak.
Are, gitxienez 1.000 biztanleko errentarik handiena daukien 25 udalerrietatik 13 Bizkaikoak dira. Gainontzekoak: 8 Gipuzkoan dagoz, 3, Araban, eta bat Nafarroan. Gehienak nahiko herri txikiak dira, 10.000 biztanle baino gitxiagokoak. Ha-ta guztiz be, ez badeutsagu auzokide-kopuruari erreparetan, datuak aldatuten dira: Nafarroako 300 biztanle baino gitxiagoko bost udalerri dira aberatsenak, 25.000 eurotik gorako datuakaz.
Ildo horretan, persona aberatsak jarri ditu jomugan EHUko irakasleak. Laukizi jagokonez, Unbemendi urbanizazinoa aipatu dau, “hor bizi baitira euskal enpresari ugari”. Hala, nabarmendu dau errenta ez dala udalerri horretan sortzean, ezta laukiztar gehienei eragiten, “baina gitxi batzuen errentak oso altuak diranez, bataz besteko errenta personala sailkapenaren buruan ipinten dau udalerria”.
Azaldu dauanez, antzeko egoerea bizi da Getxon, Loiun, Barrikan eta Donostian, berbarako. “Persona aberatsen fenomeno erresidentzial horren ondorioz daukie errenta personal altua, eta ez, ordea, soldatak eta etekinak bertan sortzen direlako”.
Estadu osoan bataz besteko errenta personal handiena daukien 250 udalerrietatik, 112 Hego Euskal Herrikoak dira; hau da, Estaduko udalerri aberatsenen % 45 euskal udalerriak dira.
Are gehiago, Estadu osoko 25 udalerri aberatsenetatik, 8 gure ingurukoak dira: bost, Bizkaikoak; bi, Arabakoak, eta bat, Gipuzkoakoa.
Garai
Egoera hori are gehiago nabarmentzen da udalerri txikietan; adibidez, 1.000 biztanletik beherakoen artean, Garai (Bizkaia) da batez besteko errenta personal (24.905 euro) eta familiar (78.372 euro) handiena daukan udalerrietako bat, eta bertakoa da Lazaro Milikua. Auzokideak aitortzen dau errenta altuenetako herria dala, baina diru hori ez dela agerikoa kalean. Azaltzen dauanez, funtzionario asko bizi dira eta ia ez dago langaberik: hain zuzen be, hiru herritar baino ez dagoz lan barik Garain. Milikuak dinoanez, herrian eskualdeko (Durangaldea) eta Euskal Herriko gainerako herrien antzera bizi dira, eta uste dau alderik handiena etxeen jabetzan izan daitekeala, batez be.
Errenta personal txikiena daukien udalerriak
Ifrentzua hegoaldean dago. 1.000 biztanletik gorako 25 udalerri xumeetatik 24 Nafarroan dagoz, eta Castejon da errentarik txikiena daukana (11.850 euro). Nafarroakoez gainera, Arabako Errioxako Oion sartzen da zerrenda horretan, 14.035 euroko batazbestekoagaz.
Eskualdeei jagokienez, Nafarroako Erribera da nagusi talde horretan: bertako hamar udalerri apalenen artean dagoz, eta horreetako sei, hamar errenta baxuenen artean kokatzen dira. Biztanle-kopuruari erreparatu barik, udalerri apalenak eskualde horretakoak dira, eta, gero, Arabako Errioxako eta Lizarraldeko beste udalerri batzuk dagoz, hala nola Navaridas, txiroena (11.111 euroko batezbestekoa du), eta Andosilla (12.152 euro), besteak beste.
Sestao
Sestaon, hilaren amaierara iristeko ziurgabetasuna eta eguneroko burrukea agerian geratzen dira. Alkarrizketatu batzuek euren egoera ekonomikoak "hobera" egin dabela edo "egonkor" jarraitzen dabela esan arren, gehienek bat egiten dabe ziurtatzerakoan bizitza-kostua "soldatak baino askoz gehiago" igo dala.
Herritar horreen kezka nagusia da etxebizitza eskuratzea, alokairuek 900 euroko muga gainditzen baitabe. Hori ordainezina da askorentzat, are gehiago historikoki Ezkerralde osoko herri “merkeena” izan dan udalerri batean bizi diranentzako. Halaber, gero eta industria gitxiago dagoela, tokiko merkataritza gainbeheran dagoala eta ezbardintasun sozialak areagotzen ari dirala deitoratu dabe.
Nafarroako udalerriak dira errentaren hazkundean liderrak
2016 eta 2023 arteko bilakaera-datuek erakusten dabe abiapuntuko errenta txikiena daben udalerrietako hazkundea izan dala handiena, hain zuzen be. Gitxienez 1.000 biztanle daukiezan herrien artean, Deierri da gehien hazi dana (% 53,5), Nafarroan; ondoren, Cabanillas (% 48,6), Barrika (% 45,9), Ultzama (% 45,6), Maruri-Jatabe (% 44,9), Azkoien (% 43,1), Berastegi (% 41,9) eta Atxondo (% 41,8).
Azken zortzi urteetan bataz besteko errenta personala gehien handitu daben 25 udalerri handietatik 15 Nafarroan dagoz; sei, Bizkaian, eta lau, Gipuzkoan.
Lurralde osoari begiratuz gero, kasuak batzuetan aldi horretan bataz besteko errenta pertsonala ia bikoiztu egin da. Horixe da Biurrun-Olcoz, Deiu eta Izagaondoa Nafarroako udalerrien kasua: % 98,8rainoko hazkundea izan dute.
Edozelan be, EHUko adituak azpimarratu dau igoera nominala dala, eta prezioak garestitzeak hazkunde horren parte handi bat baliogabetuten dauala, “eta hori bereziki larria da soldata txikien bilakaera aztertzen danean; horreei egiten deutse-ta kalte handiena lehen mailako ondasunak eta etxebizitzearen horrenbeste garestitzeak”.
Zarautz
Zarautzen, berbarako, auzokide honek adierazi dau bizi-kostearen atzen urteetako gorakadak egunerokoa larriagotu dauala. Haren ustez, tamalgarria da prezioek hartu daben gorako bidea, eta adierazi dau, gainera, soldatek ez dabela abiada horretan gora egiten. Esan dauanez, soldata eta bizimoduaren kostuaren arteko arrakalaren ondorioz, aurrera egitea gero eta gatxagoa da. Etxebizitzari jagokonez, “ametsa” bilakatu dala dino, eta gazteek ez dabela aukerarik horrelakorik erosteko.
Familia-errenta, aberastasuna neurtzeko beste modu bat
Familia-errentak, etxekoen unidade baten guztizko diru-sarreren batura gisa kalkulatuta, irudi osagarria emoten dau. Oro har, joerak errenta personalaren antzekoak dira: Gipuzkoa eta Bizkaia lehen postuan dagoz, eta Nafarroak barriz, barne-sakabanaketa handiagoa dauka.
Errenta personala gizabanakoen konsumo-unidadeari esaten zaio (Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen eskalaren arabera); familiako errentak, barriz, etxekoen diru-sarrera agregatuak islatzen ditu. Ha-ta guztiz be, Hego Euskal Herriko errentaren mapa ezer gitxi aldatzen da errenta personala eta familiarra alderatzen danean, nahiz eta ñabardurak dagozan. Eskualde aberatsenak bardinak izaten jarraituten dabe: Plentzia-Mungia, Debagoiena, Donostialdea, Gorbeialdea eta Urola-Kostaldea; aldea erdiko eta beheko tarteetan dago, errenta-motaren arabera eskualde batzuek posizinoak irabazi edo galtzean baitabez.
Mendialdea da kasurik deigarrienetako bat: bertako errenta pertsonala erdialdean manteniduten da, baina familiaren errentak behera egiten dau nabarmen. Iruñerriko eta Baztan-Bidasoko datuek ostera, gora egin dabe bigarren kasu horretan.
Oro har, muturrak errepikatu egiten dira, baina barne-aldeek agerian ixten dabe nola aldatuten dan argazki ekonomikoa errenta-mota biak begiratuta: aldea ez da bakarrik persona bakotxak irabazten dauanaren araberakoa, baizik eta etxebizitza beraren pean zenbat diru-sarrera batzen dan be.
Lurraldeen arteko desbardintasunaren mapak probintzien arteko kontraste oso nabarmenak marrazten dauz. Araban, udalerrien proportzino oso altua dago errenta-dezil txikienetan: udalerrien heren bat baino gehiago 1go dezilean daude, familia-errenta txikienak dituzten herrien % 10eko multzoan, taula osoko ehunekorik handiena. Bizkaian eta Gipuzkoan barriz, udalerrien % 4,4 eta % 1,1 dagoz multzo horretan, hurrengoz hurrengo. Nafarroak be errenta bajuak dabezanen presentzia nabarmena dauka, baina banatuagoa: % 10,7 lehen dezilean eta % 15,1 bigarrenean.
Tarteko deziletatik aurrera, patroia irauli egiten da: Gipuzkoa da errenta-maila altuetan udalerrien pisu erlatibo handiena daukan probintzia, batez be 8 eta 9 deziletan, non % 2 eta % 15 gainditzen dauzan; ondoren Bizkaia dago, 10. dezilean kontzentrazinorik handiena daukana ( % 17,7).
Nafarroak banaketa homogeneoagoa dauka, eta Arabak, multzo zaurgarrienetan presentzia handia daukan arren, baditu hainbat udalerri taularen maila altuenean: % 7,5 10. dezilean.
Non dagoz auzo aberatsenak?
Hego Euskal Herriko errentaren mapak landa-eremuaren eta hirigunearen, iparraldearen eta hegoaldearen, erdialdearen eta periferiaren arteko arrakalak erakusten ditu, baina baita auzo aberatsen eta pobreenen artekoa be. INEren zentsu-sekzinoko datuen arabera, administrazino-unitate txikiena, errentaren gaineko arrakala udalerri handietan eta hiriburuetan gertatzen da, batez be. Eta udalerrien barruko aldeak nabarmenagoak dira familia-errenta aztertzen danean. Hiriburu guztietan eta eskualdeko udalerrien kasu askotan, auzo aberatsenen eta pobreenen arteko arrakala 40.000 eurotik gorakoa da, eta kasu batzuetan, Bilbon eta Gasteizen adibidez, 70.000 eurotik gorakoa.
Bilbo da auzo batetik bestera arteko arrakala handiena daukan udalerria: Abandoko eta Deustuko etxebizitzek Otxarkoagakoek eta San Frantziskokoek baino 81.000 euro gehiagoko familia-errenta daukie, bataz beste. Getxon be kontrastea nabaria da: Hego Euskal Herriko auzo aberatsenak bertan dagoz, Neguri eta Areeta kasu, eta horreetan Itzubaltzeta/Romoko familia-errentak halako bi baino handiagoak dira.
Getxo
Getxo Bizkaiko udalerri aberatsenen artean dago, baina datuen eta kaleko errealidadearen arteko aldea gero eta nabarmenagoa da. Errenta personal altuak izan arren, bizimodua izugarri garestitu da. Ondorioz, herritar askok adierazi dabe udalerriko egoera ekonomikoak eta bizi-kalidadeak “okerrerantz” egin dabela atzen urteetan, bereziki etxebizitza eta oinarrizko produktuak garestitu diralako. Kezka are handiagoa da gazteen artean, alokairuen prezioek neurriz kanpo gora egin baitabe, eta soldaten zati handi bat hori ordaintzera bideratu behar dabe, “lansariek gora egiten ez daben arren”, deitoratu dute.
Auzoen arteko alde historikoei jagokienez, hainbat eretxi kalean. Halanda be, aditu zein herritar asko bat datoz: Areeta eta Itzubaltzeta/Romoren arteko arrakala, adibidez, etxebizitzari jagokonez, apaltzen dabil. Areetako prezioek altuak izaten jarraituten dabe eta Itzubaltzeta/Romo eta inguruko auzoetan “izugarri garestitu dira”, eta horrek lehen zegoen arrakala ekonomikoa lausotu dau.
Gasteizen, arrakala 78.000 eurorainokoa da; besteak beste, Abetxuku eta Zaramaga eremuak eremu dirudunen oso azpitik daude; Mendizorrotza, esaterako.
Donostian be desoreka handia da: auzo aberatsenek, Mirakontxa eta Aiete kasu, Egia eta Intxaurrondoko familia-errentak hirukoiztu edo laukoiztu egiten dabez. Irunen, muga ekonomikoa iparraldearen eta hegoaldearen artean kokatzen da; eta Eibarren eta Arrasaten, lantegi-eremuen arteko banaketak nabaria izaten jarraitzen dau.
Arrasate
Arrasateko auzokideek argi utzi dabe errenta pertsonalak eta bizi-baldintzek atzen urteetan hartu daben norabidea ez dala behar bezain ona izan. Soldata “handia” dala pentsetan dan arren, egoerea okerragotu dala uste dabe. Dinoenez, enpleguaren mapa zerbitzuen eta industriaren menpe dago udalerrian, eta langabezia-tasa kezkagarria da bertan, “inguruko udalerrietakoak baino altuagoa” da-ta.
Nafarroan, arrakala herri handietan metatzen da. Iruñean, Iturrama eta Ermitagañaren eta iparraldeko San Jorge eta Txantrea auzoen arteko aldea 43.000 eurotik gorakoa da. Tuteran, udalerri barruko ekialde-mendebalde arrakala agerikoa da, alde batetik bestera 29.000 euroko aldea dago-ta.
Familia-errentari buruzko dezilen analisiak polarizazino-irudi hori indartzen dau. Etxe bakotxeko 54.841 euro baino gehiagoko errentak dabezan auzoak Hego Euskal Herriko familien % 10 aberatsenaren parte dira, eta % 10 pobreena, barriz, 20.000 euroko batezbestekoaren azpitik dago.
Banaketak erakusten dau sakabanatze handia dagoala goiko eta beheko tarteetan, eta desoreka are nabarmenagoa dala auzo txiroenei eta aberatsenei erreparatuz gero.
Errentak gorabehera, Bernatek azpimarratu dau gure inguruko eskualde gehienetan, gaur egun, bai soldata eta bai etekin altuak dabezan herritarrak bizi diran eskualdean geratu ezin, eta kanpora joaten dirala lanera, “uriburuetako auzo aberatsenetan izan ezik”.
Hori horrela, familia-errentak eta personalak leku bateko garapenean eta ongizatean zuzeneko eraginik ez daben arren, ekonomia-adituak azaldu dau bizimoduari eragiten deutsala, zeharka bada ere. “Berez, auzo edo udalerri batean errenta altuko jentea badago, zerbitzuak eta produktuak konsumiduko dabez, sarritan gertuko saltoki edo enpresei eskatuta, eta horrek garapen-efektu eta ongizatea sortzeko aukerea ekarriko du, betiere lanpostu eta enpresa onak sortzeko moduan badaude”.
